http://deventerburgerscap.blogspot.com/2008/01/elkaar-groeten.html

Bovenstaande link is een blogpost uit 2008 met daarin een tekst uit Brugge van c. 1371 waarin wordt verteld hoe je elkaar dient te groeten. Als aanvulling hierop heb ik een leuk stukje gevonden in een handschrift van c. 1400 uit het klooster Frenswegen bij Nordhorn:

Above link is a blogpost from 2008 and contains a text from c. 1371 Bruges telling how one should greet one another. In addition to this I have found a nice piece in a manuscript of c. 1400 originating from the cloister of Frenswegen near Nordhorn:


Wo men groten sal.

Gherne saltu groten vnde enen yuweliken na synen state; pawese, keiser, cardinale, koningen saltu to vote vallen; Suffraganen eder wiggelbischopen, Abbaten, Banrossen saltu to nygen, Papen vnde ridders saltu dyne kogelen, dynen hoet aff doen; Schulten vnde schepenen vnde anderen ersamen luden saltu sunderlinge groten vnde de hant an de kogelen setten. De kinder sollen tegen eren vader vnde moder ere kogelen afteyn. Allen schelcken vorbeide ick hornsche wordt vnde alle boterie, wichelie, vormettinge vnde vnreyne worde vnde sprocke, kegelen vorbeide ick vnde al ander spel, wente men vortrecket vnde vorleidet de kinder vnde simpel lude. In der kercken eder vppe den kerchhoue en saltn neymande groten, et en were, dat men sunderlinge boedeschop hedde eder raet, vnde dat sal nochtant wesen myt korten worden.


Snelle vertaling van mijn hand:

"Graag zal u groeten een elk naar zijn stand: paus, keizer, kardinaal, koningen zal u voor de voeten vallen. Suffraganen of wijbisschoppen, abten, baanrotsen zal u voor buigen. Priesters en ridders zal u uw kogel (kaproen), uw hoed voor af doen. Schouten en schepenen en andere eerzame lieden zal u bijzonder groeten en de hand aan de kogel zetten. De kinderen zullen voor hun vader en moeder hun kogel aftrekken. Alle bedrog verbied ik; verdorven woorden, en alle vals spel, waarzeggerij, arrogantie en onreine woorden en spreuken; kegelen verbied ik en al ander spel, want men trekt voor en verleidt de kinderen en simpele lieden (ermee). In de kerk en op het kerkhof zal u niemand groeten, tenzij dat men een bijzondere boodschap heeft of raad, en dat zal nochtans wezen dan met korte woorden."


Quick translation by me:

"Please greet each according to their state: pope, emperor, cardinal, kings shall you fall to the feet. Suffraganes and auxiliary bishops, abbots, barons shall you bow for. Priests and knights shall you take off your hood, take of your hat for. Sherrifs and aldermen and other honourable people shall you greet especially and put your hand to your hood. Children shall pull off their hood for their father and mother. All deceit I forbid; perverted words, and all cheating, soothsaying, arrogance and impure words and sayings; bowling (?) I forbid and all other games, because it favours and seduces children and simple people. In church and in the churchyard you shall not greet anyone, unless when you have a special message or advice, and then only with short words."

Laatst vond ik een wet ten behoeve van de wantsnijders in het vreedzaam reguleren van hun handel in stoffen in Lüneburg van 1402. In het kader van het bouwen aan mijn personage als koopman uit Deventer vond ik dit erg leuk om te lezen. Hier volgen een aantal bepalingen uit dit document, met snelle niet helemaal foutloze vertaling door mij:

Some days ago I found a law which regulates the cloth cutters trade in cloth in Lüneburg in 1402. As I am still or always constructing a merchants persona from Deventer I found this very interesting to read. Here is a selection from this document, with quick and very dirty translation by me:


Item ok enschal nemant deme anderen sine koplude enttheen efte entropen, wan se over dem renstene gaen; vor wes kisten se negest syn, de mach en tospreken, eft he wylle.

Niemand (geen wantsnijder) zal de anderen hun kooplieden (klanten) ontnemen (?) of toeroepen, wanneer ze over de stenen lopen; voor wiens kist ze het meest dichtbij zijn, diegene mag hen toespreken, als hij wil.

No one (no cloth cutter) shall take or call away another mans merchant (customer), when they walk over the stones; for whoms chest they are standing closest, he may call to them, if he wishes.


Item nemant schal sin want uppe de bank setten vor synes naber kisten, he endo dat myt synes naburs willen.Wert he darumme beclaged, he schal dat betere myt III lb.

Niemand zal zijn stoffen op tafel zetten vóór zijn buren hun kisten, tenzij met goedkeuring van zijn buren. Als hij daarom aangeklaagd wordt, zal hij 3 lb. moeten betalen als boete.

No one shall put out his cloth on a table in front of the chests of his neighbours, unless with their consent. If he is accused of doing this, he shall have to pay a fine of 3 lb.


Item ok enschal nemant syn want hoger upstapelen vor sine kisten uppe der bank, dan VI stucke smales Engels. We sin want utsettet, de schal dat wedder insetten alse he ersten kan, dat he synem nabure nynen schaden do.

Ook zal niemand zijn stoffen hoger opstapelen voor zijn kist op de tafel, dan 6 stukken smal Engels. Wie zijn stoffen naar buiten zet, die zal dat weer naar binnen zetten zo snel hij kan, zodat hij zijn buren geen schade doet.

Also no one shall stack up their cloth before their chest on the table higher than 6 pieces of narrow English (cloth). Who puts out their cloth, he shall get it back in as soon as possible, so as not to harm his neighbours.


Item kemen koplude uppe de lofynnen efte up dat wanthus unde spreken in dat gemeyne: "wy hadden gerne want", edder: :"ick hadde gerne want", so schal nymant spreken: "wat wande wolde gy hebben?" men he mach spreken: "des is hyr genoch veyle". Nemant endegedinge myt den luden, mer malk ga vor syne kisten; vor wes kisten de koplude negest komen, de spreke en to unde vorkope en, ist he kome.

Als er kooplieden in de losinnen (marktplaats?) of in het wanthuis binnenkomen en in het algemeen spreken: "wij hadden graag stoffen", of "ik had graag stof", dan zal niemand zeggen: "wat voor stoffen wil jij hebben?" maar hij mag spreken: "er is hier genoeg". Niemand gaat onderhandelen met de kooplieden, maar elk gaat voor zijn kist staan, en voor wiens kist de kooplieden het meest dichtbij komen, die spreekt hij toe en verkoopt hij aan, als ze zijn gekomen.

When merchants enter the losinnen (marketplace?) or the clothhall and in general say: "we would like to have cloth", or "I would like to have cloth", then no one shall say "what kind of cloth do you want?" but he may say "there is plenty enough here". No one shall go trade with the merchants, but each shall stand before his chest, and when their chest is closest when the merchants pass, he can talk to them and sell to them, if they come.


Item droge en kopman wand umme besyndes willen unde wolde darna to eneme anderen gaen unde halen ok want umme besyndes, des schal men nemande staden, id ensy dat he dat ander want wedderbracht hebbe synem nabure.

Als een koopman stof draagt om het te kunnen bekijken en als hij daarna naar een ander wil gaan om daar ook stof te halen om te bekijken, dit zal niemand toestaan, tenzij hij eerst de andere stof weer teruggebracht heeft bij zijn buur.

When a merchant carries cloth to look at and wants to go to another and get there also cloth to look at, no one shall allow this, unless he has first brought the cloth back to his neighbour.


...

Item eyn jewelik wantsnyder schal hebben enen wachter myt enem spete und mit enem ysern hode und mit ener luchten dar eyn licht inne barne vor siner wantkisten so lange bet de erste misse ut ys unde dat me van dage sen moge.

Elk wantsnijder zal hebben een wachter met een speer en een ijzeren hoed en met een lantaarn waar een kaars in brand voor zijn stoffenkist zo lang tot de eerste mis uit is en men de dageraad kan zien.

Each cloth cutter shall have a guard with a spear and a iron hat and a lantern with a burning candle in it, for his clothchest as long as the first mass is done and the break of day can be seen.


Item ok schal eyn jewelik wantsnyder sinen wachter anrichten, dat he nynerlye unstur dede in den wanttelden und myt synen medewachteren.

Ook zal elk wantsnijder zijn wachter instrueren, dat hij op geen manier onstoer doet in de stoffenruimtes en met zijn medewachters.

Also each cloth cutter shall instruct his guard, that he shall in no way behave uncouth in the clothrooms and with his fellow guards.

Naast het aanschouwen en reconstrueren van kleding en kunst- of gebruiksvoorwerpen uit de late middeleeuwen is het ook leuk je te verdiepen in de samenleving van die tijd en er proberen achter te komen wat er zich zoal afspeelde in het leven van de mensen die je poogt te doen herleven. Aan de ene kant natuurlijk de dagelijkse sleur, maar aan de andere kant ook speciale gebeurtenissen die opzien baarden. Dergelijke speciale dingen werden vaak door kroniekschrijvers opgeschreven. De eind 14e eeuw in Limburg an der Lahn levende Tilemann Elhen von Wolfhagen schreef in zijn Limburger Chronik het volgende over het jaar 1374.

Next to looking at and reconstructing late medieval clothing and utensils and objects of art, it is also fun to find out what society was like back then and what things were happening in the lives of the people you try to portray. On the one hand of course common daily life, but on the other also special events that were talked about by everybody. Such special events were often written down by chroniclers. Tilemann Elhen von Wolfhagen, who lived in late 14th century Limburg an der Lahn, wrote the following about the year 1374.


"Item da man schreip druzenhondert jar unde in dem vir unde sibenzigesten jare zu mittesomer da irhup sich ein wunderlich gedinge uf ertrich unde sunderlichen in Duschem lande uf dem Rine unde uf der Moseln, also daz lude huben an zu danzen unde zu rasen, unde stunden i zwei gen ein unde danzeten uf einer stat einen halben dag, unde in dem danzen so filen si etwan dicke nider uf di erden unde lisen sich mit fusen treten uf iren lip; da von namen si sich an, daz si genesen weren. Unde lifen von einer stat unde von einer kirchen zu der andern unde huben gelt von den luden, wo in daz sin mochte. Unde wart di dinge also vil, daz man zu Colne in der stat me dan funfhondert denzer fant. Unde fant man, daz es duisserie was unde ketzerie, unde geschach umb geldes willen, daz ir endeiles frauwen unde manne in unkeischeit mochten leben unde di vollen zu bringen. Unde fant man, daz zu Collen me dan hondert frauwen unde dinstmeide, di nit eliche manne enhatten, die worden in der danzerie alle kinde tragen. Unde wanne daz si danzeten, so bonden unde knebelten si sich umb den lip hart zu, daz si deste geringer weren. Heruf sprechent endeiles meister, sunderlichen di guden arzide, daz endeiles worden danzen, die von heisser naturen waren, unde von anderen gebrechlichen sachen. Danne der was wenig, den daz geschach. Di meister von der heiligen schrift di besworen der denzer endeiles, di meinten, daz si besessen weren von den bosen vigende. Also nam ez ein betrogen ende. Unde werte wol seszen wochen in disen landen oder in der masse. Auch namen di vurgenanten denzer, so manne so frauwen, sich ane, daz si kein rot gewant mochten gesehen. Unde was ez allez duisserie unde ist ez vurbotschaft gewest. Endecristes nach mime bedunken."


Mijn vertaling:
'Toen men schreef dertienhonderd jaar en in het vier en zeventigste jaar te midzomer, gebeurde er een wonderlijk ding op aarde en in het bijzonder in Duitse landen bij de Rijn en de Maas. Namelijk dat de lieden aanvingen te dansen en te razen, terwijl ze tegenover elkaar stonden, en ze dansten een halve dag in een stad, en tijdens het dansen vielen zij dikwijls neer op de aarde en lieten zich met voeten betreden op hun lijf; daarvan namen zij aan, dat zij daarmee genezen waren. En ze liepen van de ene stad en de ene kerk naar de andere en heften geld van de lieden, waar zij ook waren. En die dingen gebeurden zo omvangrijk, dat men te Keulen in de stad meer dan 500 dansers vond. En men vond dat het duivels en ketterij was, en het gebeurde ook wel omwille van geld dat een deel van de vrouwen en mannen in onkuisheid leefden en dat ze wellust brachten. En men bevond, dat er te Keulen meer dan 100 vrouwen en dienstmeiden waren, die geen eerlijke mannen hadden (niet getrouwd?), en in de danserij allemaal zwanger werden. En wanneer zij dansten, dan bonden zij en knevelden zij zich om hun lijf strak toe, zo dat zij slanker werden. Hierop zeiden veel mensen, in het bijzonder de goede artsen, dat een deel van de dansers van erg hete natuur was en van andere gebrekkige natuurlijke zaken. Er was weinig, of het gebeurde (alle remmen los?). De meesters van het heilige schrift bezworen een deel van de dansers want ze meenden dat ze bezeten waren van de boze geest. Aldus kwam het ten einde. Het duurde wel zestien weken in deze landen of daaromtrent. Ook namen de vernoemde dansers, zowel mannen als vrouwen, aan, dat ze geen rode stof dulden te zien. Dit was allemaal duivels en is verboden geweest. Antichristelijk, naar mijn bedenkingen...'

My translation:
'In the year 1374 happened a wonderful thing on earth and especially in the German lands on the Rhine and Meuse. People started to dance and rage, while standing opposite each other they danced in a town for half a day, and while dancing fell often to the ground and let their bodies be tread on by feet, of which they assumed that it would heal them. And they walked from one town and one church to another and raised money from people wherever they were. And this happened so much that in Cologne there were more than 500 dancers. And it was thought diabolical and herecy and happened for money too, that a part of the women and men lived unchastely and brought lust. And so in Cologne over a hundred women and maidservants, who did not have honoust men (not married?) came to be with child in this dancing. And when they danced, they bounded their bodies tight, so they became slimmer. Some masters, especially the physicians, said of this that some of them danced because their nature was hot and because of other defective matters. Nothing much was shunned in the dancing. The masters of the holy scripture put a spell on part of the dancers because they thought they were posessed by the evil spirit. And so it ended after having lasted some 16 weeks or thereabouts in these lands. Also the named dancers, both men and women, said they could not endure to see red cloth. And all this was diabolic and has been forbidden. It was antichristian if you ask me...'


Volgens geschreven bronnen starte deze massa-hysterie in Aken en verspreidde zich onder andere naar Maastricht, Metz, Herstal, Luik, Tongeren, Keulen, Gent, Gulik, Brabant en Gelre. Het is niet onmogelijk dat een dergelijke dansende en onkuise uitspatting in de zomer van 1374 de druppel is geweest voor Deventernaar Geert Grote om in datzelfde najaar zijn leven te veranderen en een religieuze op soberheid ingestelde internationale beweging te beginnen die later de Moderne Devotie zou gaan heten.

According to written sources this mass-hysteria started in Aachen and spread amongst others to Maastricht, Metz, Herstal, Liege, Tongeren, Köln, Gent, Jülich, Brabant and Guelders. It is not impossible to think that such a dancing and unchaste outburst in the summer of 1374 might have been the last push for Deventer citizen Geert Grote to change his life in that autumn and start a religious international movement focused on modesty and which would later become known as the Devotio Moderna.

Uit een ca. 1371 tekst uit Brugge (De Bouc vanden Ambachten):

Nu weet dat het behoort datter in si van al een deel. Als ghi gaet achter straten ende ghi ghemoet yemene, dien ghi kennet of die sij van uwer kennessen, weest snel ende ghereet hem eerst te groetene. Es hi man van weerdicheden, zo doet of uwen caproen, ende omme vrouwen ende joncfrouwen; ende doen si of den haren, so doetene weder op met uwer hant, ende in deser manieren moegh dine groeten: "Heere, God beware u". Het es t'cortste dat men mach groeten die lieden groetende. Ende men heeft in usagen dat men antword: "Heere, goeden dach gheve u God.
Vrouwe, goeden dach of goede nacht si u ghegheven. Wat doet ghi? Of: Hoe eist met u?
- Mi es wel dat ghi wel hebben moet.
- Waer hebdi gheweest so langhe? Ic ne sach u bin langhen.
- Ic hebbe gheweest uten lande.
- In wat lande hebdi gheweist?
- Heere, het ware te vele te vertelne; maer ghelieft u dinc die ic mochte doen, ic soude wesen degone die 'tgherne soude doen.
- Scone heere, groten danc van uwen hoofschen spraken ende van uwen goeden wille; ende God loond u, ende God laet's mi verdienen. Ende weet sekerlike dat ghi ne zijt niet bedroghen, want also soudic doen om u ende om de uwe. Te Gode bevelic u, want ic neme orlof an u". Men es dan sculdich te andwordene: "Ons Heere moet u dan gheleeden. Gode moeti sijn bevolen. Onse Heere moete sijn uwe hoede. God moet u hebben in sijn hoede. Te Gode moet ghi gaen. Groet mi de vrouwe of de joncfrouwe van uwen huus of van uwer herberghen; uwen man, uwe wijf ende uwe kindren, uwe sonen ende uwen dochtren ende al uwe maisnieden. Ende ghebiet mi an minen heere, an minen jonchere, an uwen vader ende an uwer moeder, te uwen scoenheere ende te uwer sconer vrouwen, te uwen oem ende te uwer moyen, te uwen neven ende nichten, te uwen rechtsweers ende te uwer rechtsweerien, te uwen neven ende te uwen nichten - dat sijn de kindren van uwen broeders ende van uwen sustren - ende dit ne vergheet niet".

Uit:
J. Gessler (ed.): Het Brugsche Livre des mestiers en zijn navolgingen. I. M Le Livre des Mestiers - De Bouc vanden Ambachten. Brugge, 1931.